Polacy w łagrach Workuty

Dla setek osób podróż do łagru nigdy się nie rozpoczęła. Skonali w stojących na bocznicach wagonach, które na odprawę czekały po kilka tygodni. Zamknięci w nich ludzie nie dostawali jedzenia ani picia.
„Pierwsze konały dzieci. Matki nie chciały oddać ich ciał, które szybko zaczęły się rozkładać. Odór był nie do zniesienia. Dochodziło do dantejskich scen, gdy inni uwięzieni wyrywali matkom martwe dzieci i wyrzucali przez niewielkie okna pod dachem wagonów." - relacjonował wywózkę Polaków z Wilna Piotr Pietkiewicz w swojej książce „Farba T".

Gdy pociąg wreszcie ruszał, sytuacja zesłańców jeszcze się pogarszała. Po dzieciach umierali starsi i schorowani. Później zabijał mróz. Workuta położona jest 160 km za kołem polarnym i nawet przyzwyczajeni do tęgich mrozów Rosjanie twierdzą, że tutejsza zima jest bardzo ciężka. Arktycznych wichrów nie powstrzymują żadne przeszkody. Jeszcze dziś, w XXI wieku, do Workuty nie prowadzi żadna droga. Łączność ze światem zapewnia pojedyncza nitka kolejowa i lotnisko.

- Węgiel w Workucie odkrył w 1931 roku Gieorgij Czernow, wybitny radziecki geolog - mówi Galina Spicyna, Główny Kustosz Muzeum w Workucie. - Dwa lata po jego odkryciu przybył tu pierwszy, pieszy transport więźniów. Na miejscu dzisiejszej dzielnicy Rudnik powstał łagier i kopalnia. Wszystkie kopalnie, wszystkie baraki, nawet wieże wartownicze wznosili więźniowie. Mechanizm powstawania nowych łagrów był prosty. W miejscu gdzie zaczynano wydobywać węgiel, natychmiast powstawał obóz, którego więźniowie stanowili darmową siłę roboczą. Wszystkie dzielnice miasta, wszystkie pasiołki stoją na miejscu dawnych obozów.

W muzeum w Workucie znajduje się makieta pierwszego obozu na Rudniku - widać na niej ziemianki i namioty. Tak pierwsi zesłańcy spędzili tu zimę. Baraki pojawiły się dopiero po dwóch latach od założenia pierwszego łagru. Wydobycie węgla było wówczas na minimalnym poziomie. Jego transport odbywał się drogą wodną - najpierw rzekami, potem Morzem Białym do Archangielska i dalej do Leningradu. Gdy w 1941 roku zakończono budowę kolei do Workuty, do kopalń zwożono coraz więcej więźniów.